ბოლო წლებში კომპანიების დირექტორთა წინააღმდეგ სამართლებრივი დავები სულ უფრო ხშირდება. ეს ტენდენცია აჩვენებს საჭიროებას, უკეთ გავიგოთ, თუ როდის და რატომ ხდება დირექტორი პასუხისმგებელი საკუთარი გადაწყვეტილებებისათვის და როგორ შეუძლია მას დაიცვას თავი არასასურველი შედეგებისაგან. აღნიშნულ საკითხებთან დაკავშირებით ბი ვი ქონსალთინგის მმართველი პარტნიორი ვახტანგ შურღაია გვიზიარებს პრაქტიკულ გამოცდილებას და რჩევებს.

რა მოვალეობები გააჩნია კომპანიის დირექტორს?

დირექტორის მთავარი ამოცანაა, იმოქმედოს ისე, როგორც ამას „გონივრული ხელმძღვანელი“ გააკეთებდა – მართოს ბიზნესი კეთილსინდისიერად, კომპანიის საუკეთესო ეკონომიკური ინტერესების გათვალისწინებით და მიიღოს ინფორმირებული გადაწყვეტილებები. 

სამართლებრივად, დირექტორს ევალება კომპანიაზე ზრუნვა ისე, როგორც მის ადგილზე მყოფი საღად მოაზროვნე ადამიანი მოიქცეოდა იმ რწმენით, რომ მისი მოქმედება კომპანიისთვის ყველაზე ხელსაყრელია. მოქმედებდა თუ არა დირექტორი სათანადო გულისხმიერებით ამა თუ იმ გადაწყვეტილების მიღებისას, ყოველ კონკრეტულ სადავო შემთხვევაში დგინდება სასამართლოს მიერ. ხელმძღვანელი პირი სამეწარმეო საზოგადოების წინაშე პასუხს აგებს სწორედ ამ მოვალეობის ბრალეული შეუსრულებლობით მიყენებული ზიანისთვის. 

როდის დგება დირექტორის პასუხისმგებლობა?

დირექტორს პირადი პასუხისმგებლობა შეიძლება დაეკისროს მაშინ, როდესაც:

• მოქმედებს დაუდევრად ან გაუფრთხილებლად;
• იღებს გადაწყვეტილებებს კომპანიის ინტერესების საწინააღმდეგოდ;
• უგულებელყოფს სანდო ინფორმაციის გადამოწმებას;
• აქვს ინტერესთა კონფლიქტი და ამის შესახებ არ აცხადებს;
• იყენებს კომპანიის რესურსებს პირადი მიზნებისათვის.

მაგალითისათვის, ერთ-ერთ საქმეში დირექტორს დაეკისრა პასუხისმგებლობა მეორე კომპანიის მიმართ თანხის გადახდის მოთხოვნით აღძრულ სარჩელზე უარის თქმის გამო, ვინაიდან ამგვარი ქმედებით კომპანიამ დაკარგა კომერციული შესაძლებლობა, სასამართლო გადაწყვეტილებით მიეღწია სასურველი შედეგისათვის (იხ. სუსგ №ას-687-658-2016, 06 ნოემბერი, 2018 წელი).

რა შემთხვევაში გამოირიცხება დირექტორის პასუხისმგებლობა?

დირექტორის პასუხისმგებლობის განხილვას მხოლოდ მაშინ აქვს სამართლებრვი საფუძვლები, როდესაც იგი ვალდებული იყო, განეხორციელებინა რაიმე სახის ქმედება და ის ან არ განახორციელა, ან განახორციელა არასწორად. უზენაესი სასამართლოს განმარტების თანახმად, ფიდუციური ვალდებულებები არ უნდა იქნეს გაგებული ისე, თითქოს დირექტორს პასუხისმგებლობა აკისრია აპრიორი ყველა იმ ქმედებაზე, რომელსაც მისი ზედამხედველობის ქვეშ მყოფი თანამშრომელი განახორციელებს. სწორედ ამიტომ, ერთ-ერთ საქმეზე უზენაესი სასამართლოს გადაწყვეტილებით არ დადგინდა დირექტორის პასუხისმგებლობა კომპანიის ბუღალტრის უკანონო ქმედებისათვის (ყალბი ანგარიშ-ფაქტურების შედგენა), რამაც კომპანიას მატერიალური ზიანი მიაყენა და რის შესახებაც დირექტორი ინფორმირებული არ ყოფილა (იხ. სუსგ №ას-710-2023, 19 ივნისი, 2024 წელი).

რა თქმა უნდა, ბიზნესი რისკების გარეშე არ არსებობს. სწორედ ამიტომ, როდესაც დირექტორი იღებს ინფორმირებულ გადაწყვეტილებას პირადი დაინტერესების გარეშე, მას არ ეკისრება პასუხისმგებლობა დამდგარი შედეგისათვის (სამეწარმეო განსჯის წესი). აღნიშნული პრინციპი დირექტორებს აძლევს თავისუფლებას, მიიღონ რისკიანი ბიზნეს-გადაწყვეტილებები და არ შეიბოჭონ შესაძლო პასუხისმგებლობით.

საქართველოს უზენაესმა სასამართლომ ზემოთ მოყვანილ ერთ-ერთ საქმეზე განმარტა, რომ დირექტორს არ ეკისრება პასუხისმგებლობა მხოლოდ იმიტომ, რომ მან უარი თქვა სარჩელზე კომპანიის ყოფილი დირექტორის წინააღმდეგ. განსხვავებით მოვალის მიმართ აღძრული სარჩელისაგან, თუ სარჩელი ყოფილი დირექტორის მიმართ შეეხებოდა მის მიერ მიღებულ „უმართებულო“ ბიზნეს გადაწყვეტილებას, მასზე უარის თქმის ფაქტი არ არის საკმარისი იმისთვის, რომ დავასკვნათ მოქმედი დირექტორის პირადი დაინტერესება ან საზოგადოების ინტერესებისთვის საზიანო ქმედება. ამდენად, სასამართლომ დაადგინა, რომ ასეთ სიტუაციებზე ვრცელდება სამეწარმეო განსჯის წესი და დირექტორი თავისუფლდება პასუხისმგებლობისაგან (იხ. სუსგ №ას-687-658-2016, 06 ნოემბერი, 2018 წელი).

დირექტორის პასუხისმგებლობა არა მხოლოდ ფორმალური ვალდებულებაა, არამედ კომპანიის წარმატებისა და სტაბილურობის გარანტი. სათანადო გულისხმიერებითა და კეთილსინდისიერებით მიღებული გადაწყვეტილებები იცავს დირექტორს პირადი პასუხისმგებლობისაგან და ხელს უწყობს ჯანსაღი მენეჯმენტის ჩამოყალიბებასა და  კომპანიის სტაბილურ განვითარებას.